VIV AN KREYÒL, YON AK PATRIYOTIK

Publié
3 mois ago
Dernière mise à jour
3 mois ago
3976 views
Time to
read
5’

Kozri nan Venus Restaurant, Brooklyn, New York

28 oktòb, se Jounen Entènasyonal lang kreyòl. Se gwo batay ki te fèt nan mitan tout pèp ki itilize lang kreyòl la pou te rive akouche dat sa. Kidonk, 28 oktòb la se rezilta yon bann goumen paske, nan anpil peyi kote ki gen de (2) lang, sitou an Ayiti, lang majorite a pale a pran gwo pataswèl anba men lang minorite a. Fenomèn lang domine lang lan. Men, depi ane 1980 yo, apre entitisyon dat 28 oktòb la, nan anpil peyi sou latè, se tgwo kanndjawou ki toujou fèt pou selebre dat sila. Selon UNESCO, gen plis pase 30 milyon moun sou latè ki pale kreyòl sou latè. Lang lan fè objè etid nan yon latriye gwo inivèsite nan lemond. Nou ka site Haward, Sorbone, Duke University, Boston Institut, Columbia university… Se J. Julian ki di « yon lang yo pa anseye, se yon lang y ap touye. E touye yon lang se yon krim…» Kidonk, yon bon sitwayen dwe mache ak lang peyi li sou pwent lang li.

Lang yon pèp se pa sèlman yon zouti, mwayen, kanal kòminikasyon. Se plis pase sa. Se vre lang lan marande tout sitwayen yo ansanm pou pèmèt yo pale, travay, entèraji, pase lide yo, transmèt konesans… Men tou, lang lan se sitou, yon gwo zouti, yon gwo mak idantitè ak kiltirèl. Lang yon pèp se yon rezèvwa kiltirèl ki pote tout sa sosyete a genyen kòm valè. Sosyolingwis, lengwis, antwopològ ak sosyològ yo rive konprann sa byen, lang lan gen yon gwo rapò ak sosyete a(genyen yon alevini ant sosyete a, enstitisyon yo epi moun ki nan sosyete a. Pou nou byen konprann sa, an nou imajine yon moman, lang ki pale anndan enstitisyon yo se pa lang sa sitwayen yo pale, konprann, èske se patap yon katastwòf katastwòf nan peyi sa?). Lang lan ranpli yon rado fonkson : fonksyon kòminikasyon, fonksyon transmisyon, fonksyon konpreyansyon, epi fonksyon sosyal. Men fonksyon sosyal la ki se kominike, pale, tande, ekri, transmèt panse yo, santiman yo, jwe mizik, elatriye., enpòtan anpil. Lang lan se yon karakteristik fondamantal pou tout sosyete afime yo. Se yon mak idantitè, yon eleman ki chita janm nan janm ak tout sa sosyete a pote kòm fòs, valè. Lang lan se nanm pèp la. Poudayè, lang lan se yonn nan eleman ki idantifye tout moun ki pataje menm valè nan yon kominote kèlkonk. Lè nou pale de lang kòm eleman idantifikasyon, nou vle montre kijan li pèmèt nou wè apatenans sosyal moun ki itilize lang lan. Kidonk, pratik sosyal sila, se pa yon kesyon wòwòt. Se pa jwèt timoun. Li mande anpil konsiderasyon.

 

Kozri sou lang kreyòl ayisyen an

Se nan sans sa, kòm mwa oktòb se Mwa Lang ak Kilti Kreyòl toupatou, Venus Restaurant ki chita kò li nan 637, Rogers Ave, Brooklyn, New York, deside lanse yon gwo kozri nan dat 27 oktòb 2018 la, 6è nan aswè. Li enpòtan tou pou nou sinyale, pou selebre mwa Lang ak Kilti Kreyòl oktòb 2018 la, Akademi Kreyòl Ayisyen (AKA) an kenbe kòm tèm : «Tankou tout lang, kreyòl gen règ li, an nou respekte yo.» Kozri Venus Restaurant ap reyalize a enskri nan menm lide AKA pou kontinye fè limanite konnen lang kreyòl la granmoun menm jan ak tout lang epi pèsonn pa ka rabese lang sila paske, menm jan tout pèp gen mwayen pou yo kominike, Ayisyen gen pa li tou. Konstitisyon 1987 la, nan atik 5 li klè : « Kreyòl se sèl lang ki soude tout pèp ayisyen an ansanm…» Yon potorik ekriven tankou Standhal kwè, lang yon pèp se premye enstriman jeni pèp la. Kidonk, ak lang li, pèp la ka rive fabrike demen li, desten li, avni li. Nan sans sa, pa ekzanp, nenpòt moun ki vle ekri, pale pou pèp ayisyen an konprann, moun sa gen obligasyon prezante sa li vle a an « Kreyòl », sèl grenn lang tout Ayisyen pale kinalaganach. Nou pa limite nan yon lang. Nou pa fèmen tèt nou nan yon lang. Yon moun ka pale, aprann, itilize kantite lang li vle sou latè. Yon lang tou se yon fenèt ki louvri sou lòt sivilizasyon, lòt konesans, lòt kilti. Kidonk, plis yon moun pale anpil lang, se plis li gen aksè, chans rive gen je louvri sou lòt konesans. Men kounye a, se inyore lang matènèl la ki pwoblèm nan. Yon moun pa dwe inyore lang lakay li. Lè ou pale yon lang, ou idantifye kiyès ou ye paske lang lan se yon eleman distenktif. Li idantifye ki moun ou ye, kote ou soti. Lè ou pale lang yon pèp ou ede konnen kilti pèp sa tou. Lang pa inosan, pale yon lang pa sèlman pale. Ou ede li grandi tou paske, menm jan lengwis Doktè Renaud GOVAIN toujou renmen di sa : « Yon lang se tankou yon èt vivan» sa vle di, li ka pran nesans, grandi epi mouri(mouri, si toutfwa pa gen moun ki pale lang sila). Lè nou itilize yon lang nan ekri, pale, chante, jès, elatriye., nou patisipe nan rann lang sa rete vivan epi l ap grandi tou paske tank n ap itilize lang lan, se tank l ap pran jarèt, l ap grandi nan envasyon nouvo mo, nouvo fòm, elatriye.

Lòt san kozri sa genyen, se espas nou chwazi a. Anpasan, New York se yon vil ki gen yon bouyon kilti k ap bwase ladan. Ou ka fasil kwaze tout kalite ras. Men, sa pa anpeche, kilti peyi Ayiti rive domine vil si la pami yon bann lòt(malgre souvan gen chòk kiltirèl, sa ki rive nan anpil gwo vil nan lemond). Kreyòl se 6è lang ofisyèl nan vil New York. Sa montre piplis kijan lang kreyòl ayisyen an ap pete plafon. Si moun ki wè pi lwen pase nou fè nou konnen lang se gouvènay kò a, li vin pi enpòtan pou nou pale lang nou, dolote l, karese, ba li fòm epi kite l fè chimen li kòmsadwa paske itilize lang kreyòl la epi viv an kreyòl, se deja yon ak patriyotik.

Nan kozri sa k ap fèt nan Venus Restaurant, nan dat 27 oktòb 2018 la a 6è nan aswè a, n ap genyen 3 prezantatè sou panèl la :

  1. Jacques Adler JEAN PIERRE, powèt, jounalis kiltirèl nan radio Karayib, li pral eseye montre kijan lang kreyòl la rive blayi nan medya ayisyen yo ;

 

  1. Iléus PAPILLON, sosyològ, powèt, jounalis, li pral kanpe diferan etap lang kreyòl la konnen depi nan konstriksyon (pandan peryòd kolonizasyon an) jouk rive jounen jodi a. Iléus pral evolisyon lang lan epi touche aspè istorik lang lan ak divès pwodiksyon ki fèt ladan nan domèn literè, syans sosyal ak lòt kalite rechèch syantifik;

 

  1. Kebert BASTIEN(KEB), etidyan nan sosyoloji, chantè angaje, li pral touche aspè lang kreyòl la nan mizik, chante. KEB pral eksplike kijan epi rezon ki lakòz li itilize lang sila pou konpoze majorite nan tèks mizik li yo.

Iléus PAPILLON

 

Pou tout kontak pou konferans lan ak CD epi liv Iléus PAPILLON, Jacques Adler JEAN PIERRE, Kebert BASTIEN

Venus Restaurant

Guychard ST HILAIRE

718 287 4949

lakayvenus

637, Rogers Ave, Brooklyn, New York 11226

Animateur (s)

Portrait de Anne Merline Eugene
La Mafia existe
7 mois 3 semaines ago
Portrait de Jacques Adler Jean Pierre
Agenda Culturel RTVC - 20 Avril 2017
1 année 7 mois ago